به گزارش اكو البرز ، کریم شهبازی در مراسم رونمایی از دستاوردها و تجلیل از پژوهشگران برتر تحقیقات خاک ک آب که روز چهارشنبه ۲۹ بهمن در مؤسسه تحقیقات خاک و آب کشور در کرج برگزار شد، در ارائهای تخصصی با محوریت امنیت غذایی، با اشاره به اینکه سلامت غذا از ارکان اساسی امنیت غذایی است، اظهار کرد: مقادیر بیش از حد نیترات در محصولات کشاورزی میتواند تهدیدی جدی برای سلامت جامعه باشد و کنترل حدود مجاز آن از الزامات تحقق امنیت غذایی است.
وی با بیان اینکه در دهههای اخیر به دلیل مصرف نامتوازن نهادهها، نگرانیهایی درباره سلامت محصولات کشاورزی شکل گرفته بود، افزود: گزارشهای رسمی و غیررسمی بعضاً به این نگرانیها دامن میزد؛ بهگونهای که در برخی گزارشها عنوان میشد حدود ۴۰ درصد گندم و ۳۰ درصد برنج کشور آلوده به نیترات هستند، در حالیکه اساساً گندم پتانسیل تجمع نیترات ندارد.
شهبازی ادامه داد: در استانداردهای پیشین، برای برخی محصولات مانند گندم نیز حدود مجاز تعیین شده بود و همین موضوع باعث میشد الزام به اندازهگیری وجود داشته باشد، در حالی که این موضوع در بسیاری از کشورهای دنیا مطرح نبود. متولی تدوین آن استانداردها نیز وزارت بهداشت و سازمان استاندارد بودند و بخش کشاورزی نقشی در تعیین آن نداشت.
اجرای مطالعهای ملی با مشارکت بیش از ۱۰۰ متخصص
رئیس بخش آزمایشگاههای مؤسسه تحقیقات آب و خاک کشور با اشاره به اجرای یک مطالعه گسترده از سال ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ گفت: این طرح در قالب یک برنامه کلان ملی و با مشارکت بیش از ۱۰۰ نفر از کارشناسان و پژوهشگران اجرا شد و ۵۸۲۱ نمونه از سراسر کشور مورد آنالیز قرار گرفت.
وی تصریح کرد: این مطالعه ۲۷ استان کشور را در بخش محصولات مزرعهای پوشش داد و در حوزه گلخانهای نیز پنج استان مهم بررسی شدند. همچنین استانهای البرز و تهران به عنوان هابهای میوه و ترهبار کشور در بخش عرضه مورد پایش قرار گرفتند.
شهبازی با اشاره به دشواریهای فنی کار افزود: نیترات مادهای دینامیک است و نمونهها باید حداکثر ظرف ۴۸ ساعت و حتی کمتر از ۲۴ ساعت به آزمایشگاه مرجع برسند و آنالیز شوند؛ بنابراین اجرای این طرح نیازمند شبکه لجستیکی گسترده و هماهنگی دقیق در سطح ملی بود.
وی خاطرنشان کرد: برای دستیابی به دادههای دقیق، صحیح و نماینده، سه استاندارد آزمایشگاهی در این پروژه تدوین و توسعه داده شد تا مبنای ارزیابیهای بعدی قرار گیرد.
اصلاح استاندارد ملی پس از چهار سال چالش
شهبازی یکی از مهمترین دستاوردهای این طرح را اصلاح استانداردهای ملی دانست و گفت: چهار سال چالش کارشناسی با سازمان غذا و دارو و سازمان استاندارد طول کشید تا در نهایت مبانی تعیین حدود مجاز نیترات بازنگری شود.
وی افزود: امروز در گزارشهای جدید وزارت بهداشت دیگر خبری از آلودگی نیتراتی در گندم و برنج نیست و مبانی تعیین حدود مجاز بر اساس دادههای این مطالعه و با بهرهگیری از نظرات کارشناسان بینالمللی اصلاح شده است.
فقط ۲ درصد سیبزمینیها بالاتر از حد مجاز
رئیس بخش آزمایشگاههای مؤسسه تحقیقات آب و خاک کشور با ارائه نمونهای از نتایج گفت: در مورد سیبزمینی، ۱۸۵۳ نمونه از سراسر کشور بررسی شد و تنها حدود دو درصد نمونهها بالاتر از حد استاندارد بودند؛ این در حالی است که پیشتر ارقامی بیشتر از درصد آلودگی در برخی گزارشها مطرح میشد.
تفاوت گلخانه و مزرعه؛ لزوم تفکیک استاندارد
شهبازی با اشاره به مقایسه محصولات گلخانهای و مزرعهای اظهار کرد: در محصولی مانند خیار، میانگین غلظت نیترات در تولید گلخانهای حدود ۵۰ درصد بیشتر از تولید مزرعهای است؛ موضوعی که از نظر علمی قابل انتظار است.
وی افزود: در بسیاری از کشورها، حدود مجاز برای محصولات گلخانهای و مزرعهای به صورت جداگانه تعیین میشود و لازم است در آینده این تفکیک در استانداردهای داخلی نیز مدنظر قرار گیرد، هرچند در حال حاضر یک استاندارد واحد اعمال میشود.
باورهای نادرست درباره اندازه و پوست محصول
رئیس بخش آزمایشگاههای مؤسسه تحقیقات آب و خاک کشور درباره برخی باورهای رایج در جامعه گفت: برخلاف تصور عمومی، سیبزمینیهای کوچکتر نیترات بیشتری نسبت به سیبزمینیهای درشتتر دارند. همچنین با پوستگیری خیار، میزان دریافت نیترات تا حدود ۳۰ درصد کاهش مییابد، زیرا بخش قابل توجهی از تجمع نیترات در پوست آن است.
شیب افزایشی میانگین نیترات در سالهای اخیر
شهبازی با اشاره به روند زمانی دادهها هشدار داد: اگرچه میانگینها همچنان پایینتر از حد استاندارد هستند، اما طی چهار سال اخیر میانگین نیترات از حدود ۳۰ به ۴۵ میلیگرم بر کیلوگرم رسیده و این روند افزایشی نیازمند توجه و مدیریت پیشگیرانه است، زیرا بازگرداندن شرایط در صورت بروز بحران بسیار دشوار خواهد بود.
وی افزود: دادههای این مطالعه امکان آدرسدهی دقیق را فراهم کرده است؛ برای مثال در برخی مناطق مانند جنوب کرمان، میانگین نیترات در خیار فضای باز تقریباً دو برابر میانگین کشوری است و لازم است برنامههای ترویجی و آموزشی به صورت هدفمند در این مناطق متمرکز شود.
اولویتبندی پایش؛ تمرکز بر محصولات پرریسک
شهبازی با بیان اینکه گوجهفرنگی عملاً پتانسیل تجمع نیترات ندارد، گفت: در تمام نمونههای بررسیشده، حتی یک مورد بالاتر از استاندارد مشاهده نشد؛ بنابراین میتوان در برنامههای پایش، تمرکز را از محصولاتی با ریسک پایین به محصولاتی با ریسک بالاتر مانند اسفناج، سبزیهای برگی و تربچه منتقل کرد.
وی افزود: فاصله میانگین غلظت نیترات با حد استاندارد در گوجهفرنگی بسیار زیاد است و جای نگرانی ندارد، اما در برخی سبزیهای برگی این فاصله کمتر است و نیازمند مدیریت دقیقتر است.
رئیس بخش آزمایشگاههای مؤسسه تحقیقات آب و خاک کشور با اشاره به نتایج ارزیابی ریسک تصریح کرد: حتی در سختگیرانهترین سناریوها، مصرفکنندگان از نظر دریافت نیترات در وضعیت پرخطر قرار ندارند و میتوان گفت در حال حاضر نگرانی جدی از این بابت وجود ندارد؛ با این حال باید مدیریت هوشمندانه در مناطق و محصولات خاص ادامه یابد.
وی در پایان با قدردانی از معاونت امور زراعت، سازمانهای جهاد کشاورزی استانها، پژوهشگران و مجریان طرح و تمامی همکارانی که در این پروژه ملی مشارکت داشتند، تأکید کرد: دادههای تولیدشده در این مطالعه میتواند مبنای سیاستگذاریهای آتی و پاسخ مستند به چالشهای روانی و اجتماعی پیرامون سلامت محصولات کشاورزی باشد و به تقویت اعتماد عمومی در حوزه امنیت غذایی کمک کند.